บทที่ 3 ศิลป์เก้าแขนงแห่งสุโขทัย
ก่อนออกเดินทางไปตามอำเภอต่าง ๆ มาทำความรู้จักงานช่างทั้ง 9 สาขาที่พบจริงในสุโขทัยกันก่อน เพื่อให้เห็นภาพว่าแต่ละแขนงคืออะไร ซ่อนอยู่ตรงไหนในชีวิตประจำวัน และพบช่างมากน้อยเพียงใดในสามอำเภอแรกที่สำรวจ
สาขาที่ 1 งานพุทธศิลป์ ศาสนศิลป์ และจิตรกรรม พบช่าง 15 คน คืองานช่างที่รับใช้ศรัทธา ตั้งแต่การเขียนภาพจิตรกรรม งานปั้นประดับวัด งานหล่อพระพุทธรูป ไปจนถึงงานประดิษฐ์ในงานบุญ อย่างพวงมโหตรและการฉลุตอกกระดาษเป็นลวดลายประดับศาลา ในอดีตผู้คนนิยมสร้างงานศิลปะถวายวัดกันจนกลายเป็นค่านิยมทางสังคม นี่คือเหตุผลที่งานพุทธศิลป์เคยเฟื่องฟูที่สุด และเหตุผลเดียวกันก็อธิบายว่าทำไมเมื่อค่านิยมเปลี่ยน ช่างแขนงนี้จึงค่อย ๆ ลดจำนวนลง
สาขาที่ 2 งานเครื่องดนตรี พบช่าง 6 คน คือการสร้างและซ่อมเครื่องดนตรีไทย ซึ่งต้องรู้ทั้งงานไม้ งานกลึง และต้องมี “หู” ที่แม่นเสียง ซึ่งเป็นหนึ่งในสองสาขาที่มีแนวโน้มการสืบทอดดีที่สุดในสุโขทัย
สาขาที่ 3 งานโลหศิลป์ พบช่าง 3 คน คือเครื่องเงินเครื่องทอง งานคร่ำ และเครื่องประดับโบราณที่เรียกกันว่า “ถนิมพิมพาภรณ์” จำนวนน้อยแต่ทรงคุณค่ามาก โดยเฉพาะที่ศรีสัชนาลัยซึ่งทำเครื่องเงินเครื่องทองลายโบราณด้วยกรรมวิธีเฉพาะถิ่นที่สืบทอดจากบรรพบุรุษ จนกลายเป็นของขึ้นชื่อระดับประเทศ
สาขาที่ 4 งานเครื่องจักสาน พบช่างมากที่สุดถึง 33 คน คือการสานไม้ไผ่ หวาย ใบลาน ใบตาล เป็นข้าวของเครื่องใช้ ตั้งแต่กระบุง ตะกร้า กระด้ง ฝาชี ไปจนถึงตาลปัตรพระ และที่หลายคนคาดไม่ถึง คือ “ว่าว” ก็จัดเป็นงานจักสานด้วย เพราะหัวใจอยู่ที่การผ่าและเหลาไม้ไผ่ขึ้นโครง แม้จะมีช่างมากที่สุด แต่กลับเป็นสาขาที่เสี่ยงขาดผู้สืบทอดมากที่สุดเช่นกัน เพราะปัจจุบันมีของสำเร็จรูปราคาถูกมาแทนที่
สาขาที่ 5 งานเครื่องปั้นดินเผา พบช่าง 7 คน คือพระเอกของสุโขทัย ครอบคลุมตั้งแต่เครื่องสังคโลกเคลือบงามที่เคยเป็นสินค้าส่งออกสมัยกรุงเก่า ไปจนถึงหม้อดินเผาแบบไม่เคลือบที่ใช้หุงหาอาหารในครัวเรือน เป็นสาขาที่มีแนวโน้มการสืบทอดดีที่สุด
สาขาที่ 6 งานผ้าและสิ่งถักทอ พบช่าง 16 คน ครอบคลุมการทอ ถัก ปัก พิมพ์ บาติก และการเขียนผ้าลายอย่าง สุโขทัยมีทั้งผ้าตีนจกฝีมือชาวไทยพวนหาดเสี้ยวอันลือชื่อ ผ้ามัดหมี่จากครอบครัวช่างที่ย้ายถิ่นมาจากอีสาน และผ้าทอพื้นเมืองอีกนับไม่ถ้วน เป็นสาขาที่กระจายตัวกว้างที่สุดสาขาหนึ่ง เพราะเกือบทุกอำเภอมีกลุ่มทอผ้าของตัวเอง
สาขาที่ 7 งานปูนปั้นและงานไม้ พบช่าง 10 คน คือฝีมือของช่างไม้ ช่างปูน ช่างปรุงเรือน และช่างแกะสลัก ที่สร้างทั้งบ้านเรือน เกวียนโบราณ กรงนก กรอบพระ ไปจนถึงลวดลายปูนปั้นประดับศาสนสถาน งานไม้แกะสลักของเมืองสุโขทัยจัดว่ามีชื่อเสียงมากเป็นพิเศษ
สาขาที่ 8 งานศาสตราวุธ พบช่างเพียง 3 คน คือการตีมีด ตีดาบ และทำเครื่องมือคมทุกชนิด รวมถึงฝักมีดฝักดาบ ฟังดูเป็นงานของนักรบโบราณ แต่แท้จริงคือช่างตีเหล็กที่ทำมีดพร้าเครื่องมือเกษตรให้ชาวบ้านใช้กันทุกวันนี้เอง เป็นอีกสาขาที่เหลือช่างน้อยเต็มที
สาขาที่ 9 งานเครื่องสด พบช่าง 8 คน คืองานประดิษฐ์จากวัสดุธรรมชาติสด ๆ อย่างดอกไม้ ใบตอง ใบลาน และการแทงหยวก ใช้ในงานบุญ งานแต่ง งานศพ และงานประเพณี ความงามของมันอยู่ได้ไม่กี่วันก็เหี่ยวแห้ง ช่างจึงต้องทำใหม่ทุกครั้ง ความรู้แขนงนี้จึงอยู่ใน “มือ” ล้วน ๆ ไม่มีชิ้นงานถาวรเก็บไว้ดูต่างหน้า และนั่นทำให้มันเปราะบางที่สุดในบรรดางานช่างทั้งหมด
