บทที่ 6 แผนที่ทางวัฒนธรรม: ปักหมุดมรดกทั้งจังหวัด
ลองจินตนาการว่าคุณอยากเรียนทอผ้าตีนจกสักคอร์ส หรืออยากได้หม้อดินเผาแบบโบราณสักใบ แล้วตั้งคำถามง่าย ๆ ว่า “ต้องไปหาใคร ที่ไหน” คำตอบที่เคยมีมาตลอดคือ ต้องรู้จักคนที่รู้จักอีกที ต้องถามชาวบ้าน ต้องบังเอิญขับรถผ่าน ความรู้เรื่องช่างศิลป์ท้องถิ่นกระจัดกระจายอยู่ในความทรงจำของผู้คน ไม่เคยถูกรวบรวมไว้ในที่เดียว
นี่คือเหตุผลที่ผลงานสำคัญที่สุดชิ้นหนึ่งของการสำรวจสองปีนี้ ไม่ใช่หลักสูตร ไม่ใช่ผลิตภัณฑ์ แต่คือ “แผนที่ทางวัฒนธรรม” ซึ่งเป็นการนำช่างศิลป์ทั้ง 125 คน มาปักหมุดลงบนแผนที่จริงของจังหวัดสุโขทัย พร้อมข้อมูลว่าแต่ละคนทำงานสาขาอะไร อยู่ตำบลไหน และเชื่อมโยงกับวัด ชุมชน หรือประเพณีใดในละแวกนั้น
แผนที่ทางวัฒนธรรมต่างจากแผนที่ธรรมดาตรงที่ไม่ได้บอกแค่ “ที่ตั้ง” แต่บอก “ความสัมพันธ์” ด้วย คือแสดงให้เห็นว่าแหล่งงานช่างแต่ละแห่งเกาะเกี่ยวอยู่กับทรัพยากรอะไรในชุมชน ทั้งวัด แหล่งวัตถุดิบ แหล่งท่องเที่ยว และงานประเพณีประจำถิ่น
วิธีสร้างแผนที่ทำผ่าน 5 ขั้นตอน ดังนี้
ขั้นที่ 1 รวบรวมข้อมูลทุติยภูมิจากหนังสือ ตำรา เอกสาร และงานศึกษาที่มีอยู่เดิม ว่าพื้นที่ไหนน่าจะมีงานช่างแขนงใด
ขั้นที่ 2 สอบถามปราชญ์ชุมชนและผู้นำท้องถิ่น เพื่อยืนยันเบาะแสและหาชื่อช่างตัวจริง แล้วร่างเป็น “แผนที่ขั้นต้น” ไว้ใช้นำทาง
ขั้นที่ 3 ลงพื้นที่จริงตามหมุดที่ร่างไว้ ใช้แบบสำรวจร่วมกับการสัมภาษณ์เชิงลึกและการสังเกตการณ์ พร้อมบันทึกภาพถ่าย
ขั้นที่ 4 นำตำแหน่งจริงของช่างแต่ละรายมาปักลงแผนที่ แยกสัญลักษณ์ตามสาขางานช่าง แล้วซ้อนทับกับข้อมูลชุมชน วัด และแหล่งท่องเที่ยว
ขั้นที่ 5 คัดเลือกข้อมูลสำคัญนำเข้าฐานข้อมูลดิจิทัลที่พัฒนาโดยสำนักบริหารวิทยสถานสังคมศาสตร์ มนุษยศาสตร์และศิลปกรรมศาสตร์แห่งประเทศไทย หรือที่เรียกกันสั้น ๆ ว่า “ธัชชา” เพื่อให้ค้นหาออนไลน์ได้
ผลลัพธ์สุดท้ายได้แผนที่ออกมา 2 ชุด ครอบคลุมครบทั้ง 9 อำเภอ ได้แก่
ชุดที่ 1 แผนที่แหล่งงานช่างศิลป์ท้องถิ่น ทำหน้าที่บอกว่าใครอยู่ที่ไหน ทำงานสาขาอะไร เหมาะสำหรับคนที่อยากตามไปหาช่างโดยตรง
ชุดที่ 2 แผนที่ทางวัฒนธรรมชุมชนช่างศิลป์ ทำหน้าที่บอกว่าแหล่งงานช่างเชื่อมโยงกับวัด ชุมชน แหล่งวัตถุดิบ และงานประเพณีอย่างไร เหมาะสำหรับการวางแผนอนุรักษ์และออกแบบเส้นทางท่องเที่ยว
พอนำหมุดทั้งหมดมาวางเรียงกันบนแผ่นเดียว ภาพที่เห็นก็เล่าเรื่องที่ตัวเลขในตารางเล่าไม่ได้ ข้อค้นพบสำคัญจากแผนที่มี 4 ข้อ ดังนี้
ข้อที่ 1 ช่างศิลป์เกาะกลุ่มอยู่รอบพื้นที่ทางศาสนา หมุดจำนวนมากอยู่ใกล้วัด เพราะวัดคือพื้นที่รวมลูกค้ารายใหญ่ที่สุดในอดีต เป็นพื้นที่รวมพลของช่างในงานบุญ และเป็นที่จัดแสดงผลงานไปพร้อมกั
ข้อที่ 2 งานช่างเกาะกลุ่มตามแหล่งวัตถุดิบ เห็นได้ชัดจากชุมชนปั้นดินที่ตั้งอยู่ใกล้แหล่งน้ำและแหล่งดินเหนียวคุณภาพเฉพาะถิ่น เช่น บ้านเกาะน้อยที่ศรีสัชนาลัย และบ้านทุ่งหลวงที่คีรีมาศ
ข้อที่ 3 บางสาขาเกาะกันเป็น “แถบ” ชัดเจน เช่น แถบผ้าทอที่ทอดยาวจากตำบลบ้านตึกถึงหาดเสี้ยวในศรีสัชนาลัย และแถบงานช่างรอบตำบลเมืองเก่าในอำเภอเมืองสุโขทัย
ข้อที่ 4 งานทำว่าวคืองานช่างที่กระจายตัวกว้างที่สุด พบหมุดแทบทุกอำเภอ ซึ่งเป็นเบาะแสสำคัญที่นำไปสู่เรื่องราวในบทที่ 9
ประโยชน์ของแผนที่ชุดนี้จึงกว้างกว่าที่คิด สำหรับหน่วยงานท้องถิ่น คือเครื่องมือชี้เป้าว่าควรเข้าไปช่วยเหลือชุมชนไหนก่อน สำหรับสถานศึกษา บอกว่าจะไปเชิญครูช่างคนใดมาสอนได้บ้าง สำหรับผู้ประกอบการท่องเที่ยว คือวัตถุดิบตั้งต้นในการออกแบบเส้นทางท่องเที่ยวชุมชน เป็นข้อมูลสำหรับคนทั่วไปที่อยากอุดหนุนงานฝีมือดี ๆ
และสำหรับตัวช่างเองซึ่งอาจสำคัญที่สุด การได้ปรากฏบนแผนที่หมายถึงการได้รับการ “มองเห็น” เป็นครั้งแรก จากที่เคยเป็นเพียงยายคนหนึ่งที่ทอผ้าอยู่ใต้ถุนบ้าน กลายเป็นหมุดหนึ่งบนแผนที่มรดกภูมิปัญญาของจังหวัด ที่ใครก็ตามในโลกสามารถค้นเจอและตามไปเรียนรู้ได้